Aan de ene kant ben je vaak moe, snel geïrriteerd of leeg. Geluiden komen harder binnen, gesprekken kosten meer energie en kleine dingen kunnen je uit balans brengen. Aan de andere kant heb je het pas heel laat door als je honger hebt en draag je een korte broek als het buiten vriest.
Herkenbaar? Dan heb je waarschijnlijk last van onder- of overprikkeling.
In onze begeleiding komen we deze voorbeelden regelmatig tegen. Vlak hierna wordt vaak het woord ‘overprikkeling’ in de mond genomen. Maar wat is dat? En kan je ook onderprikkeld zijn.
Hoe krijg je overprikkeling
Opeenstapelingen van prikkels, intern en extern, kunnen zorgen dat je je overprikkeld voelt. Je systeem is steeds minder goed in staat om te verwerken en om te herstellen. Wat eerst nog lukte, lukt ineens niet meer. Hoe je systeem omgaat met prikkels, is per persoon anders. Heb je last van overprikkeling, dan kan dat 3 oorzaken hebben:
- Het kan zijn dat je zintuigelijke ontwikkeling anders is dan die van anderen. Misschien zijn je zintuigen nog niet helemaal ontwikkeld.
- Het kan ook zo zijn dat je zintuigen door veel spanning en stress anders afgesteld staan. Ze zijn alerter op gevaar en prikkels worden daardoor minder gefilterd.
- Het sterker en dieper verwerken van prikkels zorgt voor een hogere opeenstapeling van prikkels.
Gedragswetenschapper Floor vertelt:
“Wat we vaak zien, is dat mensen bij overprikkeling harder hun best gaan doen. De overprikkeling bouwt dan op. Meer plannen, meer aanpassen, minder ruimte nemen. Dat lijkt helpend, maar vergroot soms juist de spanning. Dan wordt de echte vraag: waar heb ik te weinig regie? Waar leg ik de lat te hoog? Wat durf ik (nog) niet los te laten?”
Hoe kom je af van overprikkeling?
Wat maakt dat je systeem zo vol raakt? Floor geeft tips tegen overprikkeling: praktisch kun je kijken of je externe prikkels kunt verminderen. Verdiepend is het de moeite waard om te begrijpen waar spanning en overbelasting vandaan komen.
Begin met onderstaande stappen om inzicht te krijgen in signalen die wijzen op overprikkeling:
wanneer merk je de eerste signalen?
- wat gebeurt er in je lijf (hoofdpijn, spanning, vermoeidheid)?
- wat gebeurt er in je hoofd (sneller denken, minder overzicht)?
Voor overprikkeling vanuit de omgeving, bijvoorbeeld door drukte, geluid, licht, sociale interactie of onvoorspelbaarheid bestaan praktische oplossingen zoals:
- Plan hersteltijd. Niet alleen na een druk moment, maar ook ervoor.
- Maak je dag voorspelbaarder, zodat je minder hoeft te wisselen tussen activiteiten.
- Beperk tegelijk binnenkomende prikkels, bijvoorbeeld door niet te multitasken.
- Zorg voor duidelijke begin- en eindmomenten van een activiteit.
Het kan zo zijn dat je weinig controle of overzicht voelt, dat spanning of stress blijft hangen, je moeite hebt met je grenzen aangeven en geen rekening houdt met je grenzen. Dit kan ook zorgen voor overprikkeling. In dat geval lossen alleen oordopjes of rustpauzes het probleem niet op. Dan is het nodig om op een dieper niveau te kijken naar wat je overprikkelt. Hierbij kunnen anderen je helpen. Dit kan iemand uit je netwerk zijn, maar soms is hierbij een professional betrekken een goede stap.
Wat is onderprikkeling?
Onderprikkeling is een minder besproken thema. Het lijkt vaak voor te komen bij signalen vanuit het lichaam, zoals pijn, honger en kou. Het kan voor allerlei problemen zorgen. Bijvoorbeeld: bij mensen die geen hongersignaal voelen, kan een eetprobleem ontstaan. Bij onderprikkeling komen prikkels juist minder of helemaal niet meer binnen.
Voorbeelden van onderprikkeling:
- Zintuiglijke onderprikkeling: je voelt pijn, temperatuur of aanraking minder intens.
- Interne signalen: je merkt honger, dorst of de drang om naar het toilet te gaan niet goed op.
- Gedrag: je zoekt actief naar sterke prikkels (beweging, geluid, kauwen), bent onrustig, druk of juist sloom en apathisch omdat je brein 'uit' staat.
Tips voor onderprikkeling
- Voeg druk toe: bijvoorbeeld in de vorm van een verzwaringsdeken of strakke kleding.
- Ga bewegen: dit kan fysiek werk zijn (tillen, boodschappen) of naar de sportschool
- Verhoog je alertheid: ga koud douchen, eet sterk gekruid eten en kauw op iets hards/taais.
- Bouw check-ins in: wacht niet op een seintje van het lichaam, maar eet, drink en bezoek het toilet op vaste tijden.
Het verschil tussen onderprikkeling en overprikkeling
Prikkels die van buitenaf komen, zoals geluid, licht en geur, zorgen doorgaans voor overprikkeling (overgevoeligheid). Onderprikkeling (ondergevoeligheid) speelt vaker voor interne prikkels, dus prikkels in het lijf zoals pijn en honger.
In onze begeleiding gaan we met bovenstaande aan de slag. We maken inzichtelijk waar je last van hebt en samen maken we een plan hoe we toe kunnen werken naar minder onderprikkeling of overprikkeling.
Ervaringen van anderen
Meer weten?
Wil je meer weten over onze begeleiding of heb je vragen? Stel ze gerust of bekijk onze diensten.